Yeni Borçlar Kanunu’nda düzenlenen genel işlem koşulları ile özellikle bankalar, sigorta şirketleri ve büyük sermayeli şirketlerin piyasadaki gücüne dayanarak kendilerinden daha güçsüz girişimcilerle yaptıkları işlerdeki sözleşmesel üstünlükleri ortadan kaldırılmıştır.
YBK’nun 20. maddesinde genel işlem koşulları “ bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden, tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleri” olarak tanımlanmıştır. Örneğin, bir kredi sözleşmesinde sözleşmeyi hazırlayan üstün taraf olarak bankanın önceden belirlediği ve tüm kredi sözleşmelerinde herkese karşı uyguladığı hükümler genel işlem koşulu olarak değerlendirilebilecek. Üstelik aynı maddenin devamında yer alan düzenleme ile genel işlem koşulları içeren sözleşmeye veya ayrı bir sözleşmeye konulan bu koşulların her birinin tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtlar, tek başına, onları genel işlem koşulu olmaktan çıkaramayacak. Bu demektir ki; bundan sonra sermaye ve piyasa gücünü elinde bulunduran taraf kendi şartlarını küçük ölçekli işletmelere dayatamayacak, küçük işletmeler sözleşme imzalarken söz hakkına sahip olacaktır.
Yeni kanun “genel işlem koşullarıyla ilgili hükümler, sundukları hizmetleri kanun veya yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütmekte olan kişi ve kuruluşların hazırladıkları sözleşmelere de, niteliklerine bakılmaksızın uygulanır.” şeklindeki düzenlemesiyle bu şartların kamu kurum ve kuruluşları ile yapılan sözleşmeleri de kapsamaktadır. Yani, ihale sözleşmelerinde tek taraflı ve ağır sözleşme hükümlerine yüklenici itiraz edebilecektir.
Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları yazılmamış sayılır.” şeklinde getirilen düzenleme de özellikle kredi sözleşmelerinde müşterinin karşısına çıkan bu tür dayatma ve tek taraflı koşulların önünü kesmeyi hedeflemektedir. O halde, kredi kurumunun dilediği an gerekçe göstermeksizin hesabı katedeceğine, sözleşmesel ilişkiye son verebileceğine dair hükümler yazılmamış sayılacaktır.
Bunların dışında, yeni kanun 24. maddesindeki düzenleme ile bu tür sözleşmelerde veya ayrı bir sözleşmede yer alan ve düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulları içeren sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlarında yazılmamış sayılacağını kabul ederek, sözleşme koşullarının hakim tarafça tek taraflı olarak değiştirilmesinin de önüne geçilmek istenmiştir.
Özetle, genel işlem koşulları ile adlandırılan yeni düzenlemeler özellikle kredi ve kefalet sözleşmeleri gibi sözleşmeyi düzenleyenin tartışılmaz üstünlüğünün olduğu sözleşmelerde şartları kabul etmek zorunda olan diğer tarafı koruma altına almaya çalışmış, adeta söz hakkı tanımıştır.
Av. Alev ÜSTÜNGEL